EBTEKAR NEWSPAPER
سه شنبه, 26 شهریور 1398   Tuesday 17 September 2019

سرمقاله

خلیج‏فارس؛ نزدیک به نقطه جوش

جلال خوش‌چهره

رسول عربخانی *- چرا در ترکیه دو دهه اخیر، تاریخ هم به عنوان یک دانش و رشته علمی اهمیت روزافزون یافته و هم به مثابه یک رهیافت در عرصه سیاست و جامعه جایگاهی شایسته نصیب خود کرده است. قفسه‏های کتابفروشی‏ها پُر هستند از پژوهش‏های تاریخی مربوط به حوزه عثمانی. هر روز مجموعه اسناد تازه‏ای درباره ابعاد حیات سیاسی اجتماعی این دوره منتشر و در اختیار علاقه‏مندان قرار می‏گیرد. دانش تاریخ در دانشگاه‏های ترکیه به دلیلی کمی و کیفی وضعیت نسبتا مطلوبی پیدا کرده‏اند. با توسعه دانشگاه‏ها و ایجاد رشته‏های تاریخ در غالب این دانشگاه‏ها به همراه عوامل دیگر از جمله در دسترس قرار گرفتن بیش از پیش اسناد آرشیوی از طریق مکانیزه کردن سیستم خدمات‏رسانی آنها، حمایت‏های دولت حاکم و نیز افزایش رغبت جامعه ترکیه به بازخوانی تاریخ گذشته، پژوهش‏های تاریخی دست‏کم به لحاظ تعداد رشد قابل توجهی پیدا کرده‏اند. نقش سیاست‏های فرهنگی دولت عدالت و توسعه و نیز رشد اقتصادی ترکیه را در افزایش محبوبیت تاریخ نمی‏توان نادیده گرفت. مضاف بر اینکه از زمان تاسیس جمهوری ترکیه همواره عنایت ویژه‏ای به عناصر هویتی و ملی وجود داشته و در راستای تقویت پژوهش‏های مربوط به تاریخ و فرهنگ و زبان این کشور تلاش‏های مهمی از طریق ایجاد نهادهای مستقل چون «بنیاد عالی زبان فرهنگ و تاریخ آتاتورک» و «انجمن تاریخ ترک» صورت گرفته است. رویکرد جدیدی که به موازات هم در حوزه سیاست و فرهنگ از زمان روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه آغاز شد و تمرکز آن بر احیای ارزش‏های عثمانی بود منجر به یک سرمایه‏گذاری در حوزه تحقیقات تاریخی مربوط به عثمانی شده است. در این دوره شاهد یک تغییر جهت از تحقیقات تاریخی باستان و پیشاعثمانی به دوره عثمانی هستیم. اداره آرشیوهای عثمانی تحت حمایت‏های مستقیم نهاد ریاست جمهوری بیش از پیش به روی محققان گشوده شده و سمینارها و همایش‏های متعدد با هدف بازشناسی و بازخوانی میراث اسلامی و عثمانی ترکیه برپا شده است. جالب اینکه بدانیم توجه به تحقیقات تاریخ ایران نیز علاوه بر پژوهش‏های مربوط به ادوار پیشاعثمانی مانند سلجوقی که از یک لحاظ تاریخ مشترک محسوب می‏شود و از سال‏های دور هم مورد علاقه محققان ترک بوده، به تاریخ ایرانِ هم‏عصر با عثمانی و بازشناسی ساختارهای فرهنگی مذهبی جامعه ایرانی معطوف شده است. گرایش به فرهنگ و تمدن عثمانی تنها به کتاب‏های تاریخی محدود نمانده و دیگر حوزه‏های فرهنگی از رسانه‏های اجتماعی و مطالب نشریات و روزنامه‏ها گرفته تا فیلم‏های سینمایی و سریال‏های تلویزیونی را نیز دربرگرفته است. پرخرج‏ترین سریال تاریخ تلویزیون ترکیه با هزینه بیش از 130 میلیون لیره معادل ٧٠٠ میلیون دلار و همکاری 50 هزار عوامل اجرایی، به روایت تاریخ عثمانی تعلق دارد. این سریال که در بسیاری از کشورهای واقع در جغرافیای عثمانی پخش شد تلاش داشت چهره‏ای کاریزماتیک از سلیمان پادشاه عثمانی ترسیم کند و خاطره دوران طلایی و اقتدار امپراطوری را در ذهن جامعه تداعی کند. به نظر می‏رسد دولت عدالت و توسعه رجوع به تاریخ و فرهنگ عثمانی را به عنوان مبنای حرکت به سوی توسعه پذیرفته است. به تعبیر دیگر، ایجاد و تقویت آگاهی تاریخی و نوسازی هویتی جامعه بر اساس مدل عثمانی اساس پیشرفت ترکیه قلمداد می‏شود. سیاست‏هایی که طی دو دهه اخیر از سوی دولت در حوزه فرهنگ عمومی برنامه‏ریزی و اجرا شده‏اند از قبیل آموزش خط و زبان عربی و عثمانی در کنار زبان‏های غربی در مدارس و دانشگاه‏ها، تغییر محتوای کتاب‏های درسی از جمله کتاب‏های تاریخ و ادبیات، نام‏گذاری بناها و سازه‏های بزرگ به نام مشاهیر عثمانی، اعطای بورسیه‏های تحصیلی به کشورهای واقع در جغرافیای عثمانی، تقویت نهاد سنتی وقف و به‏ویژه سوق دادن این نهاد به حمایت از آموزش، اهتمام در معرفی و رواج فرهنگ و هنر و معماری عثمانی، تاکید بر رفتارهای دینی مانند لغو حجاب اجباری و ساخت مساجد، همه نشانگر این است که حزب حاکم، بازگشت به سنت را پیش‏زمینه‏ای فرهنگی برای پیشبرد گفتمان سیاسی اقتصادی خود که از آن با عنوان «نو‏عثمانی‏گری» یاد می‏شود انتخاب کرده است. جغرافیای سیاسی فرهنگی پهناور عثمانی این امکان را برای رهبران این کشور فراهم می‏کند تا بتوانند آن را به عنوان تابلویی برای حرکت در مسیر اهداف استراتژیک و بلند‏مدت مد‏نظر قرار دهند. آنها راهبرد نوعثمانی‏گری را برای حفظ نفوذ سیاسی و تقویت قدرت اقتصادی در منطقه و جهان ضروری تلقی می‏کنند. اینکه رجوع به تاریخ و جغرافیای گذشته، می‏تواند راه ترکیه را در مسیر پر‏پیچ‏و‏خم توسعه هموار کند و یا اینکه برعکس، خود به مانعی در این راستا تبدیل شود، باید منتظر ماند و قضاوت را به آینده سپرد. مهم دانستن این نکته است که امروز در این کشور تاریخ عنصر مهمی در تلقی از پیشرفت محسوب می‏شود و گذشته موقعیت خود را به سان پلی برای رسیدن به آینده  همچنان حفظ کرده است. حضور فعالانه سیاسی نظامی در حوزه جغرافیای عثمانی، سرمایه‏گذاری‏های تجاری اقتصادی در خاورمیانه و شمال آفریقا، گسترش روابط با همسایگان، افزایش آمار گردشگران عرب و بالابردن درآمدهای صنعت توریسم، هجوم پناهندگان از عراق و سوریه به این کشور، چالش با ناتو و ناامیدی از الحاق به اتحادیه اروپا همه بخشی از پیامدهای مثبت و منفی انتخاب رهیافت مذکور بوده است.
*استاد تاریخ


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام